(NĐ&ĐS) - Chương trình Sữa học đường được triển khai gắn với an sinh xã hội trên diện rộng (cấp độ khu vực và quốc gia) với sự chỉ đạo từ cơ quan quản lý nhà nước có nhiều ý nghĩa quan trọng. Nhưng quá trình thực hiện đã phát sinh nhiều vấn đề.

Còn lúng túng trong triển khai?

Với mục tiêu cải thiện tình trạng dinh dưỡng, góp phần nâng cao tầm vóc và thể lực học sinh mẫu giáo, tiểu học, góp phần phát triển nguồn nhân lực trong tương lai; vào đầu tháng 7/2016 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1340/QĐ-TTG phê duyệt Chương trình Sữa học đường quốc gia giai đoạn 2016-2020; chính thức áp dụng chương trình trên quy mô cả nước.

Đây là một chương trình có ý nghĩa rất lớn, do đó việc lựa chọn sản phẩm sữa đồng hành cùng với chương trình phải thận trọng, đảm bảo về chất lượng cũng như vè vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm.

Để hiện thực hoá Quyết định của Thủ tướng, ngày 28/9/2016 Bộ Y tế đã ban hành Quyết định số 5450/QĐ-BYT về việc Quy định tạm thời đối với sản phẩm sữa tươi phục vụ Chương trình Sữa học đường.

Theo đó, sữa được sử dụng cho Sữa học đường phải là sản phẩm sữa tươi đạt tiêu chuẩn theo QCVN 5:1-2010. Cụ thể, QCVN 5:1-2010 quy định sữa tươi được chia làm 2 dạng sản phẩm là sữa tươi thanh trùng và sữa tươi tiệt trùng.

Bên cạnh đó, sữa tươi phục vụ cho chương trình Sữa học đường phải là loại sữa được chế biến hoàn toàn từ nguyên liệu sữa tươi, không bổ sung; hoặc bổ sung thêm đường và các loại nguyên liệu khác như nước hoa quả, cacao, cà phê, phụ gia thực phẩm đã qua thanh trùng hoặc tiệt trùng.

Ngoài ra, sữa dùng cho chương trình Sữa tươi học đường phải được bổ sung thêm vi chất dinh dưỡng như các loại vitamin và khoáng chất (theo nghiên cứu, khuyến nghị của VIện Dinh dưỡng Quốc gia)

“Sữa tốt nhất nên đưa vào chương trình Sữa học đường là sữa tươi tiệt trùng. Đây là sữa tươi nguyên chất được làm tiệt trùng ở nhiệt độ 140 độ và rất nhanh trong 4 – 5 giây, thời gian sử dụng được 6 tháng vừa tiện vừa an toàn mà vẫn giữ được các vi chất dinh dưỡng cần thiết cho trẻ. Cùng với đó, sữa tươi cần bổ sung thêm vi chất dinh dưỡng để đảm bảo bù đắp những thiếu hụt về vi chất dinh dưỡng ở lứa tuổi mẫu giáo, tiểu học” - PGS.TS.NGND Nguyễn Võ Kỳ Anh, Viện trưởng Viện nghiên cứu phát triển tiềm năng con người, cố vấn chương trình Sữa học đường

Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện đề án Sữa học đường đã xuất hiện tình trạng hiểu và áp dụng nội dung này khác nhau ở các địa phương; đặc biệt là trong phân biệt giữa ‘sữa tiệt trùng’ và ‘sữa tươi tiệt trùng’. ‘Sữa tiệt trùng’ là sản phẩm làm từ sữa bột pha, không phải sữa tươi.

Trong vụ việc 73 học sinh ở trường Tiểu học Phạm Văn Đồng và trường Mầm non Phú Lộc (cùng đóng tại xã Phú Lộc, huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai) phải nhập viện cấp cứu do nghi ngộ độc thực phẩm ngày 2/3 sau khi uống sữa Nutifood trong chương trình Sữa học đường đang được áp dụng trên địa bàn tỉnh, bà Trương Thị Kim Huệ, PGĐ Sở GD&ĐT tỉnh Đồng Nai cho biết, đây là ngày đầu tiên đơn vị cung cấp sữa cho đề án Sữa học đường của tỉnh thay đổi loại sữa cung cấp cho học sinh, chuyển từ sữa tiệt trùng sang sữa tươi.

“Một số tỉnh còn sử dụng sữa bột pha lại hoặc các loại sữa không rõ nguồn gốc cho sữa học đường, các trường học rất khó khăn trong việc nhận biết sữa học đường có đạt chuẩn hay không” - Ông Nguyễn Đức Vinh, Vụ trưởng Vụ Sức khỏe Bà mẹ và Trẻ em, Bộ Y tế

Bên cạnh đó, việc thực hiện chương trình Sữa học đường ở một số địa phương vẫn còn nhiều lúng túng, chưa có sự phối hợp nhịp nhàng giữa các đơn vị.

Ngày 06/11/2017 UBND tỉnh Lào Cai nhận được văn bản số 5198/BGDĐT-GDTH về việc tạm dừng triển khai Chương trình Sữa học đường với sản phẩm của Công ty TNHH Nestlé Việt Nam.

Ngày 22/11/2017, UBND tỉnh Lào Cai đã ban hành văn bản số 988 về việc tạm dừng triển khai Chương trình sữa học đường, với nội dung chỉ đạo truyền đạt lại công văn của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc tạm ngừng chương trình phát sữa miễn phí cho học sinh uống trên cả nước đối với sản phẩm của Công ty TNHH Nestlé Việt Nam.

Nhưng do không nghiên cứu kỹ văn bản và nhầm lẫn các đơn vị cung cấp nên hai đơn vị trường Mầm non xã Suối Thầu và Trường Tiểu học xã Suối Thầu đã không phát cho học sinh sử dụng sản phẩm sữa không thuộc công ty Nestlé được phát vào ngày 17/11/2017. Đến khi các sản phẩm sữa nói trên gần hết hạn sử dụng (hạn sử dụng là ngày 19/4/2018), hai trường đã báo cáo Phòng GD&ĐT huyện SaPa và chính quyền xã Suối Thầu để làm thủ tục tiêu huỷ vào ngày 5/4/2018.

Giá sữa “3 cùng” vẫn đắt hơn giá thị trường?

Tại tỉnh Đồng Nai, Đề án Sữa học đường được thực hiện từ năm 2014 với tổng kinh phí lên tới 1.300 tỷ đồng. Đề án được căn cứ theo Nghị Quyết số 99/2013/NQ-HĐND của HĐND tỉnh Đồng Nai về đề án “Sữa học đường” trên địa bàn tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2014 - 2020.

Trong đề án “Sữa học đường” của tỉnh Đồng Nai, tỉnh và phụ huynh học sinh và công ty sữa là 3 đầu mối cùng chi trả tiền sữa. Cụ thể, ngân sách tỉnh hỗ trợ 50% giá sữa, phụ huynh đóng góp 35% và công ty trúng thầu cung cấp sữa hỗ trợ 15% giảm giá trực tiếp trên mỗi hộp sữa.

Năm 2018, Công ty cổ phần thực phẩm dinh dưỡng Nutifood Bình Dương (Nutifood) là đơn vị trúng thầu. Theo kế hoạch, Nutifood sẽ cung cấp sữa cho trên 1.500 cơ sở giáo dục trên địa bàn tỉnh Đồng Nai từ 1/3/2018.

Công ty NutiFood trúng thầu sữa học đường tại Đồng Nai trong giai đoạn 2018 - 2020

Đề án sữa học đường giai đoạn 2018 - 2020 đã lựa chọn được đơn vị trúng thầu. Theo đó, Công ty cổ phần thực phẩm dinh dưỡng NutiFood Bình Dương sẽ là nhà cung cấp sữa học đường cho tỉnh Đồng Nai giai đoạn từ năm 2018 đến hết năm 2020. Sản phẩm sữa là Nuti sữa tươi 100% tiệt trùng có đường, hộp 180ml. Sản phẩm có logo chương trình sữa học đường (riêng trong tháng 3 và tháng 4, do chưa chuẩn bị kịp bao bì có logo này nên sẽ thực hiện mã code SHD-DN trên bao bì)

Theo tài liệu của PV Nhadautu.vn, Nutifood Bình Dương trúng thầu với giá 6.959 đồng/hộp sữa nhãn hiệu Nuti sữa tươi 100% tiệt trùng có đường loại 180ml. Khi đó, ngân sách phải chi trả 3.479 đồng và phụ huynh phải đóng 2.436 đồng trên mỗi hộp sữa.

nuti-co-duong-180ml-0038
Nhãn hiệu Nuti sữa tươi 100% tiệt trùng của Nutifood (ảnh nhadautu.vn)

Điều đáng nói là, giá một lốc 4 hộp sữa Nuti sữa tươi 100% tiệt trùng có đường loại 180ml đang được lưu hành trên thị trường có giá 26.300 đồng (tương đương 6.575 đồng/hộp).

Từ đây có thể thấy, sữa Nuti được cung cấp cho đề án “Sữa học đường” của tỉnh Đồng Nai do Công ty cổ phần thực phẩm dinh dưỡng Nutifood Bình Dương trúng thầu cung cấp cho trên 15.000 cơ sở giáo dục đang cao hơn thị trường 385 đồng/hộp.

nutifood-0040
Giá Nuti sữa tươi 100% tiệt trùng trên thị trường (ảnh nhadautu.vn)

Nếu tính mỗi cơ sở giáo dục khoảng 70 cháu học sinh sử dụng chương trình “Sữa học đường” với trung bình 17 hộp/tháng và trong 9 tháng, thì một phép tính đơn giản 15.000x70x17x9x385 = 61,850 tỷ đồng tiền chênh. Đó là chưa kể đến việc, Công ty cổ phần thực phẩm dinh dưỡng Nutifood Bình Dương bán được hàng triệu hộp sữa mà không cần phải thuê nhân viên bán hàng và nhiều chi phí khác.

Đắt có "sắt ra miếng"?

Trưa 2/3, Bệnh viện đa khoa huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai, đã tiếp nhận 70 học sinh trường tiểu học Phạm Văn Đồng (đặt ở xã Phú Lộc) cấp cứu trong tình trạng đau bụng, nôn mửa sau khi uống sữa học đường.

Sau đó, có thêm 3 trẻ mầm non của trường Mầm non Phú Lộc (cũng ở xã Phú Lộc) tiếp tục nhập viện do uống sữa.

tieu hoc Pham Van Dong
Học sinh trường tiểu học Phạm Văn Đồng được đưa đi cấp cứu sau khi uống sữa học đường  (Ảnh: HỒ TÂN)

Bác sĩ Nguyễn Văn Hữu, Chi cục trưởng Chi cục vệ sinh an toàn thực phẩm tỉnh Đồng Nai cho biết theo báo cáo ban đầu từ huyện, sau khi trường cho các em uống sữa học đường thì xảy ra đau bụng, nôn ói nên các giáo viên đã cho các em nhập viện cấp cứu, theo dõi.

Theo kết quả xét nghiệm của Trung tâm Y tế dự phòng (thuộc Sở Y tế tỉnh Đồng Nai) cung cấp ngày 8/3, mẫu sữa được lấy tại trường Tiểu học Phạm Văn Đồng, xã Phú Lộc, huyện Tân Phú (nơi có 73 học sinh bị ngộ độc) là sữa tươi tiệt trùng có đường, hộp giấy 180ml. Kết quả mẫu sữa kiểm nghiệm đạt yêu cầu theo quy định của Bộ Y tế.

"Việc xét nghiệm sữa được thực hiện một cách khách quan, khoa học, các bậc phụ huynh không nên băn khoăn, nghi ngờ chất lượng sữa tươi tiệt trùng mà con em mình đang uống" - Bà Huỳnh Lệ Giang, Giám đốc Sở GD&ĐT tỉnh Đồng Nai

Cũng theo bác sĩ Nguyễn Văn Hữu, với kết luận nói trên đã xác định sữa không nhiễm vi sinh. Theo nhận định ban đầu, có thể nguyên nhân do cơ địa một số học sinh, trẻ mầm non chưa thích nghi với loại sữa uống ban đầu nên đã gây ra hiện tượng kích thích đường ruột.

Sự việc trên chưa lắng xuống thì ngày 6/3, có thêm 7 em học sinh lớp 3.2 trường Tiểu học Trần Quốc Tuấn (ấp 4, xã Gia Canh, huyện Định Quán, tỉnh Đồng Nai) cũng phải nhập viện với tình trạng buồn nôn và ói sau khi sử dụng sữa NutiFood.

benh vien Dinh Quan
Bệnh viện Đa khoa khu vực Định Quán cũng vừa tiếp nhận nhiều trường hợp trẻ em có dấu hiệu bị ngộ độc

Ngày 10/3, Bác sĩ Thái Văn Đông, Trưởng khoa Nhi, Bệnh biện Đa khoa khu vực Định Quán cho biết: “Về trường hợp của các cháu nhập viện, phụ huynh phản ánh các cháu uống sữa học đường NutiFood khoảng 30 phút thì có dấu hiệu ói, đau bụng. Vào viện chẩn đoán là bị ngộ độc thực phẩm”.

Trao đổi với phóng viên, chị N.C.T (phụ huynh học sinh bị ngộ độc) chia sẻ: “Cháu nhập viện lúc 11h ngày 6/3, cô giáo nói cháu uống sữa đau bụng. Trước đó ngày 5/3, cháu có nói với mẹ sữa có mùi khó uống, con không muốn uống sữa đó. Từ khi cháu ra viện đến nay cũng chưa thấy phía công ty NutiFood đến thăm hỏi hay hỗ trợ chi phi khi cháu nằm viện”.

“Việc học sinh sau khi uống sữa thuộc chương trình sữa học đường bị ngộ độc đặt ra trách nhiệm của nhà trường, ngành y tế, ngành giáo dục trong kiểm soát chất lượng sữa khi đưa vào nhà trường” - PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh, Viện Công nghệ Sinh học và Thực phẩm - Đại học Bách Khoa Hà Nội

Trách nhiệm thuộc về ai?

Cho đến ngày 8/4, sau hơn 1 tháng xảy ra vụ việc (ngày 2/3), trong gần 100 trẻ ở 2 trường Tiểu học Phạm Văn Đồng và Mầm non Phú Lộc (xã Phú Lộc, huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai) lần đầu uống sữa tươi 100% trong chương trình Sữa học đường ở trường, bị nôn, đau bụng phải đưa vào Bệnh viện Tân Phú cấp cứu vì nghi ngộ độc, vẫn còn 11 trẻ phải liên tục xuất - nhập hết bệnh viện này đến bệnh viện khác do nôn, tiêu chảy, táo bón, viêm đường hô hấp...

Tại BV Nhi Đồng 1 điều trị “vượt tuyến” 3 bệnh nhi: Bé gái Như Ý (5 tuổi, trường mầm non Phú Lộc), Ngọc Mai và Ngọc Lan (lớp 2/2, trường tiểu học Phạm Văn Đồng) từ ngày 3/4. Cả 3 trường hợp này đang nằm điều trị tại khoa tiêu hóa Bệnh viện (BV) Nhi Đồng 1.

nutifood1.jpg
Bé Ngọc Mai, Ngọc Lan trong lúc chờ được vào phòng cấp cứu Bệnh viện Nhi Đồng 1

Nguyên nhân ban đầu, chị Hương - mẹ bé Như Ý - cho biết: “Sau vụ ngộ độc ngày 2/3, trong khi đa phần các bé đã bình thường trở lại thì ở trường mầm non chỉ còn lại bé Như Ý và trường tiểu học Phạm Văn Đồng có 10 cháu nữa, không dứt những triệu chứng ngộ độc ban đầu, con gái tôi nôn từng cơn và đau bụng quằn quại nhiều lần trong ngày. Sau nhiều ngày nhập viện ở BV Tân Phú, BV Định Quán và BV Nhi Đồng tỉnh Đồng Nai với những kết luận bệnh của con tôi rất mơ hồ từ “viêm ruột” - BV Tân Phú, “ngộ độc thức ăn”- BV Định Quán tới  “rối loạn tiêu hóa” - BV Nhi đồng Đồng Nai…

Cho nên ngày 21/3 vừa qua, BV Nhi Đồng Đồng Nai nói con tôi đã ổn, cho xuất viện nhưng nhìn con gái với những trận ói và cơn đau không dứt, thay vì chở con về nhà, tôi đã quyết định đưa con lên BV Nhi Đồng 1, TP.HCM điều trị. Cùng có con, cháu bệnh nặng như tôi, gia đình Ngọc Mai và Ngọc Lan cũng đồng thời đưa các bé đi cấp cứu ở đây.

Mãi ngày 23/3, bé Ngọc Mai - chẩn đoán chứng viêm ruột được BV Nhi Đồng 1 cho xuất viện. Ngày 24/3, bé Ngọc Lan (bị táo bón) và Như Ý (nhiễm trùng đường ruột do vi khuẩn khác) được xuất viện. Thế nhưng, cả ba đứa trẻ về nhà đều không ổn. Ngày 30/3, bé Như Ý đã ói liên tiếp đến 8 lần. Tôi lần nữa lại phải ôm con chạy…”

Tính đến ngày 8/4, đã là ngày thứ 38 kể từ khi Như Ý cùng 90 học sinh ở xã Phú Lộc, H.Tân Phú có dấu hiệu ngộ độc sau khi uống sữa theo chương trình Sữa học đường tại hai trường tiểu học Phạm Văn Đồng và trường Mầm non Phú Lộc.

Được biết, sáng 8/4, cô hiệu trưởng trường tiểu học Phạm Văn Đồng đã gọi điện tiếp tục thăm hỏi từng phụ huynh. Cô cũng đã cùng nhà trường vận động được một nguồn kinh phí hỗ trợ chi phí khám chữa bệnh của các bé (trước đó, 20/93 gia đình có bé bị ói, đau bụng nặng và phải vào viện nhiều lần sau khi uống sữa đã được ngành giáo dục Tân Phú hỗ trợ mỗi nhà 2 triệu đồng).

Ngày 11/4, Bệnh viện Nhi Đồng 1 TP.HCM đã tổ chức hội chẩn cùng các chuyên gia từ BV Nhi Đồng 2, Trung tâm Dinh dưỡng TP.HCM và BV Nhi Đồng tỉnh Đồng Nai về trường hợp của 9 bệnh nhi (ở xã Phú Lộc, H.Tân Phú, tỉnh Đồng Nai) lần đầu uống sữa tươi nguyên chất 100% trong chương trình sữa học đường ở trường đã bị nôn, đau bụng, tiêu chảy, táo bón, tụt cân, đang điều trị tại khoa Tiêu hóa của BV Nhi Đồng 1.

Bác sĩ Lê Thị Bích Liên, Phó giám đốc BV Nhi Đồng 1 TP.HCM cho biết, hội đồng chuyên môn đã họp xoay quanh câu hỏi: các bé bị bệnh gì và những triệu chứng này có liên quan việc uống sữa không? Qua lắng nghe gia đình, bệnh nhi khai triệu chứng và làm những xét nghiệm đường tiêu hóa, xét nghiệm máu, siêu âm bụng, cấy phân, chỉ có 3 bệnh nhi có chỉ số creatinin cao hơn bình thường nhưng cũng chưa thể nói là có bệnh lý về thận, 2 cháu bị suy dinh dưỡng, 2 cháu có hồng cầu thấp… nhưng nhìn chung, không có gì bất thường.

Kết luận bước đầu của BV Nhi Đồng 1 TP.HCM là các bé bị rối loạn tiêu hóa. Qua hội chẩn, các chuyên gia cũng đồng thuận với kết luận này. “Trong đợt này, chúng tôi điều trị những dấu hiệu, triệu chứng, và kết quả là các dấu hiệu, triệu chứng này đã giảm, có bệnh nhi đã khỏi và được cho xuất viện” bác sĩ Liên thông tin.

Về nghi vấn có sự liên quan giữa việc uống sữa với các triệu chứng trên, bác sĩ Liên cho rằng, BV không có khả năng và chức năng trả lời, do các cháu nhập viện rất lâu sau khi uống sữa và BV không làm công việc kiểm nghiệm, kiểm định chất lượng sữa, lập biên bản hiện trường hay các công việc có liên quan an toàn vệ sinh thực phẩm.

“Theo chúng tôi, câu hỏi này chỉ có ngành y tế tỉnh Đồng Nai mới đủ trách nhiệm, chức năng và thẩm quyền trả lời” bác sĩ Liên nói.

Liên quan đến vấn đề này, ngày 12/4, ông Lê Quang Trung, Phó giám đốc Sở Y tế tỉnh Đồng Nai xác nhận, Sở có trách nhiệm trả lời nghi vấn này và hiện đang chờ văn bản chính thức của hội đồng chuyên môn từ BV Nhi Đồng 1 TP.HCM để xử lý.

Trước lo lắng của các phụ huynh về việc các bé có thể không dứt hẳn những triệu chứng ban đầu, bác sĩ Bích Liên khẳng định: “Xuất viện không có nghĩa là ngưng điều trị. Thậm chí, chúng tôi cần sự quan tâm chặt chẽ từ phía phụ huynh, theo dõi các triệu chứng của con em, khi có dấu hiệu bất thường thì lập tức đưa trở lại BV. Hôm nay, chúng tôi cho các bé xuất viện là do tình trạng các bé đã cải thiện, có thể trở lại sinh hoạt, học tập bình thường. Nếu ở lại BV, với thể trạng vừa hồi phục, các bé có nguy cơ lây nhiễm những bệnh khác ở khoa tiêu hóa, như tiêu chảy cấp chẳng hạn”.

Tuy nhiên, thời gian qua, đối với gia đình các bé, nỗi đau, sự hoang mang và bức bối của những người làm cha, làm mẹ vẫn chưa nguôi. Họ đau vì con ói, đi cầu không được, tiêu chảy nhiều lần, rồi sốt, ho, đau đầu, đau bụng mà không rõ nguyên nhân. Họ càng hoang mang vì không biết được bệnh lý của con.

Họ bức bối bởi không ai lý giải hay thực sự chịu trách nhiệm trả lời câu hỏi: “Có sự liên quan gì không giữa việc uống sữa và tình trạng các bé hôm nay. Vì sao trước khi uống sữa, bé hoàn toàn không bị vậy? Nếu không có gì liên quan, thì sao có đến 11 trẻ mắc vào sự ngẫu nhiên lạ kỳ như vậy? Ai chịu trách nhiệm tình trạng sức khỏe các trẻ hiện nay?”. 

Theo Bộ GD-ĐT, trẻ em tuổi học đường của Việt Nam chiếm 1/3 dân số, trong đó lứa tuổi vàng là trẻ mầm non có 4.627.316 em và tiểu học có 7.790.009 em. Tuy nhiên cả nước chỉ có một vài tỉnh triển khai được Chương trình Sữa học đường, trong đó duy nhất tỉnh Nghệ An triển khai được trên quy mô toàn tỉnh (21/21 huyện thị tham gia) ở cả 2 cấp học mẫu giáo, tiểu học và sử dụng sữa học đường đạt chuẩn theo Quyết định 5450/QĐ-BYT.

Minh Châu